غلامحسین محمدی سرپرست تأمین اجتماعی شد
«بازارگون» ۲۳ سال تغییر در الگوی مصرف خانوارهای شهری کشور را بررسی کردثروتمندان کمتر از گذشته خرج میکنند
به گزارش بازارگون، بررسی سهم دهکهای هزینهای خانوارهای شهری کشور طی بیش از دو دهه گذشته نشان میدهد یکی از مهمترین تغییرات در ساختار اقتصادی خانوار ایرانی، کاهش تدریجی سهم پردرآمدترین گروه از کل هزینههای مصرفی و همزمان افزایش نسبی سهم دهکهای پایینتر بوده است؛ تغییری که در نگاه اول میتواند نشانهای از کاهش فاصله مصرفی میان گروههای درآمدی باشد، اما با بررسی دقیقتر دادهها مشخص میشود این تغییر الزاماً به معنای بهبود وضعیت رفاهی خانوارهای کمدرآمد نیست، بلکه بخشی از آن میتواند حاصل کوچک شدن قدرت خرید، تغییر الگوی مصرف و کاهش امکان مصرف کالاها و خدمات غیرضروری در میان خانوارهای مختلف باشد.
دادههای مرکز آمار ایران درباره سهم دهکهای هزینهای خانوارهای مناطق شهری کشور نشان میدهد در سال ۱۳۸۰، نزدیک به یکسوم کل هزینههای خانوارهای شهری در اختیار ثروتمندترین دهک جامعه قرار داشت؛ بهطوری که دهک دهم به تنهایی ۳۳.۶۳ درصد از کل هزینهها را به خود اختصاص داده بود. در همان سال، سهم کمهزینهترین دهک تنها ۲.۱۷ درصد بود؛ یعنی خانوارهای حاضر در دهک دهم بیش از ۱۵ برابر خانوارهای دهک اول در اقتصاد مصرفی شهرها سهم داشتند.
اما این تصویر در سالهای بعد تغییر کرده است. سهم دهک دهم از کل هزینههای خانوارهای شهری به مرور کاهش یافته و در سال ۱۴۰۳ به حدود ۳۰.۰۳ درصد رسیده است. به بیان دیگر، در فاصله ۲۳ سال، سهم ثروتمندترین گروه هزینهای حدود ۳.۶ واحد درصد کاهش پیدا کرده است. در مقابل، سهم دهک اول از ۲.۱۷ درصد در سال ۱۳۸۰ به ۲.۶۹ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است. هرچند افزایش سهم کمهزینهترین دهک محدود بوده، اما روند کلی نشان میدهد وزن دهکهای پایینتر در سبد کل هزینههای شهری اندکی بیشتر شده است.
با این حال، تفسیر این تغییر به عنوان کاهش قطعی نابرابری نیازمند احتیاط است. چراکه سهم از کل هزینهها یک شاخص نسبی است و به تنهایی نمیتواند نشان دهد خانوارها در طول زمان وضعیت بهتری پیدا کردهاند یا خیر. ممکن است سهم دهکهای پایین افزایش یابد، نه به دلیل رشد واقعی مصرف آنها، بلکه به این دلیل که دهکهای بالاتر نیز تحت فشار تورم، نااطمینانی اقتصادی و کاهش قدرت خرید، بخشی از هزینههای خود را کاهش دادهاند. در واقع، وقتی کل اقتصاد با افت قدرت خرید مواجه میشود، تغییر سهمها لزوماً به معنای نزدیک شدن سطح رفاه خانوارها نیست.
بررسی روند تاریخی این دادهها نشان میدهد تغییرات سهم دهکها بیش از آنکه یک روند خطی باشد، تحت تاثیر دورههای مختلف اقتصادی قرار گرفته است. در سالهای ابتدایی دهه ۸۰، سهم دهک دهم در محدوده بالای ۳۳ درصد قرار داشت، اما از اواسط این دهه به تدریج کاهش یافت. این روند در دهه ۹۰ با شدت بیشتری ادامه پیدا کرد؛ دورهای که اقتصاد ایران با تورمهای بالا، تحریمها، کاهش رشد اقتصادی و افت سرمایهگذاری مواجه شد. در چنین شرایطی، ساختار مصرف خانوارها نیز تغییر کرد و بسیاری از گروهها به سمت حذف یا کاهش هزینههای غیرضروری حرکت کردند.
در سوی دیگر، سهم دهکهای میانی نیز تغییرات قابل توجهی داشته است. دهکهای پنجم تا هفتم که بخش بزرگی از طبقه متوسط شهری را نمایندگی میکنند، در سالهای مختلف با نوسان سهم مواجه بودهاند. برای نمونه، سهم دهک پنجم از حدود ۶.۴۸ درصد در سال ۱۳۸۰ به حدود ۶.۱ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است؛ در حالی که دهک ششم از ۷.۷۵ درصد به ۸.۳۷ درصد افزایش یافته است. این تغییرات نشان میدهد فشارهای اقتصادی تنها به پایینترین گروههای درآمدی محدود نبوده و طبقه متوسط نیز در سالهای اخیر با تغییر در رفتار مصرفی مواجه شده است.
روایت ۲۳ سال تغییر در سبد هزینه خانوارهای شهری
نگاه جزئیتر به اعداد نشان میدهد ساختار هزینهای خانوارهای شهری ایران طی سالهای گذشته به آرامی تغییر کرده است. در سال ۱۳۸۰، دهک دهم به تنهایی ۳۳.۶۳ درصد از کل هزینهها را در اختیار داشت، در حالی که سهم دهک نهم ۱۵.۸۷ درصد و سهم دهک هشتم ۱۱.۶۳ درصد بود. مجموع سه دهک بالایی در آن سال حدود ۶۱ درصد از کل هزینههای شهری را تشکیل میداد؛ یعنی بخش عمده مصرف در اختیار گروههای برخوردارتر بود.
در سال ۱۴۰۳، اگرچه همچنان تمرکز هزینه در دهکهای بالاتر باقی مانده، اما سهم آنها کاهش یافته است. سهم دهک دهم به ۳۰.۰۳ درصد، دهک نهم به ۱۵.۱۳ درصد و دهک هشتم به ۱۱.۷۵ درصد رسیده است. به این ترتیب، سه دهک بالایی همچنان بیش از نیمی از هزینههای شهری را به خود اختصاص میدهند، اما وزن آنها نسبت به ابتدای دوره کمتر شده است.
در مقابل، دهکهای پایین اگرچه افزایش سهم داشتهاند، اما فاصله آنها با دهکهای بالاتر همچنان قابل توجه است. سهم دهک اول در سال ۱۴۰۳ تنها ۲.۶۹ درصد بوده؛ رقمی که نشان میدهد حتی پس از دو دهه، پایینترین گروه هزینهای همچنان سهم بسیار محدودی از مصرف شهری دارد. همچنین سهم دهک دوم از ۳.۳۷ درصد در سال ۱۳۸۰ به ۳.۶۹ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده و دهک سوم نیز از ۴.۳۸ درصد به ۵.۱۱ درصد افزایش یافته است.
