غلامحسین محمدی سرپرست تأمین اجتماعی شد
بازارگون بررسی کردمعمای نفت در آینده اقلیمی ایران
به گزارش بازارگون، مطالعه جدید نشان میدهد مسیر توسعه، تعیینکننده تابآوری ایران در برابر شوکهای اقلیمی است
تغییر اقلیم برای اقتصاد ایران دیگر فقط یک نگرانی زیستمحیطی نیست. کاهش منابع آب، فشار بر بخش کشاورزی، افزایش هزینههای زیرساختی و تشدید نابرابریهای اقتصادی، این پدیده را به یکی از چالشهای مهم توسعه در سالهای آینده تبدیل کرده است. یک مطالعه جدید نشان میدهد اگرچه آسیبپذیری اجتماعی-اقتصادی ایران در دو دهه گذشته کاهش یافته، اما مسیر آینده کشور به شدت به نوع سیاستهای اقتصادی و مدل توسعه وابسته خواهد بود.
بر اساس پژوهشی که در سال ۲۰۲۶ در نشریه «Climate Health» منتشر شده، شاخص آسیبپذیری جهانی ایران (GVI) از ۵۴ در سال ۲۰۰۰ به ۳۸ در سال ۲۰۲۰ کاهش یافته است. این کاهش به معنای آن است که ظرفیت اجتماعی و اقتصادی کشور برای مواجهه با پیامدهای تغییر اقلیم در این دوره بهبود پیدا کرده است؛ با این حال، پژوهشگران تاکید میکنند عواملی مانند فقر، نابرابری، وابستگی به منابع فسیلی و ضعف مدیریت منابع طبیعی همچنان از موانع اصلی افزایش تابآوری اقتصاد ایران هستند.
شاخص GVI برخلاف شاخصهای صرفاً اقلیمی، تنها دما، بارش یا رخدادهای طبیعی را اندازهگیری نمیکند، بلکه مجموعهای از عوامل اقتصادی و اجتماعی را در نظر میگیرد؛ از وضعیت درآمد و فقر گرفته تا آموزش، سلامت، زیرساخت، حکمرانی و شرایط جمعیتی. به همین دلیل، تغییرات این شاخص تصویری از توان یک کشور برای جذب و مدیریت شوکهای ناشی از تغییر اقلیم ارائه میدهد.
یافتههای این مطالعه نشان میدهد بهبود برخی زیرساختهای اجتماعی مانند آموزش، سلامت و دسترسی به خدمات عمومی، در کاهش آسیبپذیری ایران طی دو دهه گذشته نقش داشته است. با این حال، این روند به معنای رفع ریسکهای اقتصادی ناشی از تغییر اقلیم نیست. نویسندگان تاکید میکنند فشارهای اقتصادی، تورم، فقر و شکاف توسعهای میان مناطق مختلف کشور همچنان توان خانوارها و بخشهای اقتصادی برای سازگاری با شرایط جدید را محدود میکند.
آینده ایران به انتخاب مدل توسعه وابسته است
بخش مهم این مطالعه به بررسی مسیرهای احتمالی اقتصاد ایران تا سال ۲۱۰۰ اختصاص دارد. پژوهشگران پنج سناریوی توسعهای مختلف را بررسی کردهاند که هرکدام بر اساس ترکیبی از متغیرهایی مانند رشد اقتصادی، سرمایهگذاری، فناوری، نابرابری و سیاستهای اقلیمی شکل گرفتهاند.
نتایج نشان میدهد تفاوت میان این مسیرها میتواند بسیار چشمگیر باشد. در سناریوی مبتنی بر توسعه فسیلی (SSP5)، شاخص آسیبپذیری ایران از ۳۷.۲ در سال ۲۰۲۰ به ۱۸.۷ در سال ۲۱۰۰ کاهش مییابد؛ یعنی از نظر شاخصهای اجتماعی-اقتصادی، شرایط کشور بهبود قابل توجهی پیدا میکند.
این سناریو اما روی توسعه سریع اقتصادی و استفاده گسترده از سوختهای فسیلی استوار است؛ مسیری که اگرچه میتواند در کوتاهمدت منابع بیشتری برای رشد اقتصادی، توسعه زیرساخت و افزایش رفاه فراهم کند، اما همزمان هزینههای محیطزیستی بالایی به همراه دارد و وابستگی اقتصاد به منابع انرژی آلاینده را افزایش میدهد.
در سوی دیگر، سناریوی توسعه پایدار (SSP1) قرار دارد که بر کاهش نابرابری، سرمایهگذاری در آموزش و سلامت، افزایش بهرهوری و حرکت به سمت انرژیهای پاک تاکید میکند. در این مسیر، شاخص آسیبپذیری ایران تا سال ۲۱۰۰ به ۲۸.۴ کاهش مییابد؛ کاهشی که شاید از نظر سرعت کمتر از سناریوی فسیلی باشد، اما از نگاه پژوهشگران پایدارتر و کمهزینهتر خواهد بود.
به بیان دیگر، نتایج این پژوهش نشان میدهد افزایش رشد اقتصادی به تنهایی نمیتواند معیار مناسبی برای سنجش تابآوری اقتصاد در برابر تغییر اقلیم باشد. نوع رشدی که یک اقتصاد تجربه میکند، میزان وابستگی آن به منابع طبیعی، نحوه توزیع درآمد و کیفیت سرمایهگذاری در سرمایه انسانی، تعیین میکند که یک کشور تا چه اندازه توان مقابله با شوکهای آینده را خواهد داشت.
نفت؛ پشتوانه رشد یا منبع آسیبپذیری؟
یکی از نکات قابل توجه در این مطالعه، تناقض میان رشد اقتصادی مبتنی بر منابع فسیلی و پایداری بلندمدت است. نتایج پژوهش نشان میدهد سناریویی که بیشترین کاهش را در شاخص آسیبپذیری ایران ایجاد میکند، همان مسیری است که بر مصرف گسترده سوختهای فسیلی و رشد اقتصادی مبتنی بر انرژی تکیه دارد.
این یافته از یک منظر اقتصادی قابل توجه است. برای کشوری مانند ایران که از ذخایر بزرگ نفت و گاز برخوردار است، درآمدهای حاصل از منابع انرژی میتواند در کوتاهمدت امکان سرمایهگذاری در زیرساخت، سلامت، آموزش و افزایش رفاه عمومی را فراهم کند. به همین دلیل، اقتصادهای متکی بر منابع طبیعی ممکن است در برخی شاخصهای توسعه اجتماعی عملکرد بهتری نشان دهند.
با این حال، تداوم این مدل توسعه میتواند یک وابستگی جدید ایجاد کند؛ وابستگی به درآمدهای انرژی و مصرف بالای منابع طبیعی. در چنین شرایطی، هرگونه اختلال در بازار انرژی، کاهش درآمدهای نفتی یا تشدید محدودیتهای زیستمحیطی میتواند فشار مضاعفی بر اقتصاد وارد کند.
این موضوع برای ایران اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه بخش قابل توجهی از ساختار اقتصادی کشور همچنان به نفت و گاز وابسته است. از یک سو، منابع هیدروکربوری یکی از مهمترین مزیتهای اقتصادی ایران محسوب میشود و میتواند منبع تامین مالی توسعه باشد؛ اما از سوی دیگر، وابستگی طولانیمدت به این منابع، تنوع اقتصادی و توان سازگاری اقتصاد با تغییرات آینده را محدود میکند.
هزینه اقتصادی تغییر اقلیم در کمین بخشهای آسیبپذیر
مطالعه حاضر تاکید میکند که آسیبپذیری اقلیمی بیش از آنکه فقط به شرایط طبیعی وابسته باشد، به ظرفیت اقتصادی و نهادی کشورها مرتبط است. به عبارت دیگر، دو کشور ممکن است با یک شوک اقلیمی مشابه مواجه شوند، اما کشوری که درآمد بالاتر، زیرساخت بهتر و نظام حمایتی قویتری دارد، هزینه اقتصادی کمتری متحمل خواهد شد.
در ایران، بخش کشاورزی یکی از حوزههایی است که بیشترین حساسیت را نسبت به تغییرات اقلیمی دارد. کاهش بارندگی، افزایش دما و محدودیت منابع آب میتواند بهرهوری تولید را کاهش دهد و هزینه تامین غذا را افزایش دهد. این مسئله نه فقط یک چالش زیستمحیطی، بلکه یک موضوع اقتصادی مرتبط با تورم، امنیت غذایی و معیشت خانوارهاست.
از سوی دیگر، فشارهای اقلیمی میتواند هزینههای دولت را نیز افزایش دهد. سرمایهگذاری بیشتر در مدیریت منابع آب، مقابله با خشکسالی، بازسازی زیرساختهای آسیبدیده و حمایت از مناطق کمبرخوردار، منابع مالی بیشتری را به خود اختصاص خواهد داد.
چرا کاهش آسیبپذیری امروز تضمین آینده نیست؟
اگرچه شاخص GVI ایران در فاصله سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۰ کاهش یافته، اما این روند لزوماً به معنای کاهش تمام ریسکهای پیشروی اقتصاد نیست. بخشی از بهبود ثبتشده در این شاخص به توسعه آموزش، سلامت و زیرساخت مربوط بوده است؛ حوزههایی که معمولاً در بلندمدت ظرفیت سازگاری جامعه را افزایش میدهند.
اما همزمان، عواملی مانند رشد اقتصادی پایین، تورم مزمن، محدودیت سرمایهگذاری، نابرابری منطقهای و فشار بر منابع طبیعی میتوانند بخشی از این دستاوردها را تهدید کنند.
به همین دلیل، نویسندگان مقاله تاکید میکنند مسیر مطلوب برای ایران نه صرفاً کاهش آسیبپذیری از طریق رشد اقتصادی، بلکه حرکت به سمت توسعهای است که همزمان بتواند ظرفیت اقتصادی، عدالت اجتماعی و حفاظت از منابع طبیعی را تقویت کند.
بر اساس این مطالعه، آینده تابآوری اقتصاد ایران بیش از آنکه فقط به میزان منابع انرژی در اختیار کشور وابسته باشد، به نحوه استفاده از این منابع، کیفیت سیاستگذاری و میزان سرمایهگذاری در سرمایه انسانی و زیرساختهای پایدار بستگی خواهد داشت.
اخبار انرژی را اینجا بخوانید.
